Διαδικτυακή Συνάντηση του Crime & Media Lab με τον Διευθυντή Εκπαιδευτικών Δομών και Κατάρτισης των Σωφρονιστικού Καταστήματος Γυναικών Ελεώνα Θήβας Νίκο Αρμένη
- Εισαγωγή
Η εκπαίδευση του γυναικείου έγκλειστου πληθυσμού αποτελεί ένα ιδιαίτερα κρίσιμο κοινωνικό και σωφρονιστικό ζήτημα, το οποίο απασχολεί σταθερά τις επιστημονικές δραστηριότητες της Ομάδας Εργασίας για το Έγκλημα και την Απεικόνισή του στα ΜΜΕ, Crime & Media Lab. Μέσα σε ένα περιβάλλον περιορισμού και κοινωνικού αποκλεισμού, το σχολείο πίσω από τα κάγκελα λειτουργεί για πολλές κρατούμενες γυναίκες ως «γέφυρα» που τις συνδέει με την ελεύθερη κοινωνία, αλλά και ως ένα ουσιαστικό «παράθυρο ελευθερίας», ελπίδας και προσωπικής επαναπροσέγγισης με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η εκπαίδευση μέσα στη φυλακή δεν περιορίζεται μόνο στη μετάδοση γνώσεων, αλλά συνδέεται άμεσα με την ενδυνάμωση, την κοινωνική επανένταξη και τον επαναπροσδιορισμό της ταυτότητας των κρατουμένων γυναικών.
Στις 29 Απριλίου 2026 το Crime & Media Lab του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος (ΚΕ.Μ.Ε.) πραγματοποίησε διαδικτυακή ενημερωτική συνάντηση, με θέμα την εκπαίδευση του γυναικείου έγκλειστου πληθυσμού και τις σύγχρονες προκλήσεις που ανακύπτουν στο σχολείο των φυλακών Ελεώνα Θήβας και με καλεσμένο – ομιλητή της συνάντησης τον Διευθυντή Εκπαιδευτικών Δομών και Κατάρτισης του Σωφρονιστικού Καταστήματος Κράτησης Γυναικών Ελεώνα Θήβας, Νίκο Αρμένη.
Τον συντονισμό της συνάντησης είχαν η Επιστημονικά Υπεύθυνη του Crime & Media Lab Αγγελική Καρδαρά, Διδάκτωρ Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Φιλόλογος, Συγγραφέας-Εισηγήτρια και Εκπαιδεύτρια E-Learning ΕΚΠΑ και η Μάρθα Λεμπέση, Κοινωνιολόγος-Εγκληματολόγος-Κοινωνική Ερευνήτρια και Διευθύντρια του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος (ΚΕ.Μ.Ε.).
Παρέμβαση εκ μέρους του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος πραγματοποίησε ο Υπεύθυνος Επιστημονικών Εκδόσεων και Θεσμικής Δικτύωσης ΚΕ.Μ.Ε., Διονύσης Χιόνης, Δικηγόρος Παρ’ Αρείω Πάγω, Εγκληματολόγος, Συγγραφέας-Εισηγητής και Εκπαιδευτής E-Learning ΕΚΠΑ.
Μετά την παρουσίαση του κ. Αρμένη ακολούθησε ουσιαστική και εποικοδομητική συζήτηση με τα μέλη του ΚΕ.Μ.Ε., κατά τη διάρκεια της οποίας τέθηκαν ερωτήματα και προβληματισμοί σχετικά με τις εκπαιδευτικές, ψυχοκοινωνικές και σωφρονιστικές διαστάσεις του εγκλεισμού των γυναικών.
- Σκοπός και Θεματολογία
Βασικός σκοπός που τέθηκε με την παρούσα διαδικτυακή συνάντηση ήταν η αποτύπωση των εξελίξεων που έχουν σημειωθεί από το 2022 έως σήμερα στον τομέα της εκπαίδευσης του γυναικείου έγκλειστου πληθυσμού, καθώς και η ανάδειξη της εκπαίδευσης ως αντίβαρου στις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις του εγκλεισμού και η παρουσίαση των νέων κοινωνικών και σωφρονιστικών ζητημάτων που προκύπτουν από τη ραγδαία αύξηση των κρατουμένων γυναικών και την παρουσία ανήλικων κοριτσιών στις φυλακές.
Στη συνάντηση παρουσιάστηκαν οι εκπαιδευτικές δομές που λειτουργούν εντός του σωφρονιστικού καταστήματος, οι καινοτόμες εκπαιδευτικές δράσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια, καθώς και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί και οι κρατούμενες. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον ρόλο της εκπαίδευσης ως μέσου ενδυνάμωσης, επανένταξης και διατήρησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσα σε ένα ιδιαίτερα περιοριστικό και στιγματιστικό περιβάλλον.
Οι βασικές θεματικές ενότητες της συνάντησης ήταν:
- Η εξέλιξη της εκπαίδευσης στις γυναικείες φυλακές από το 2022 έως το 2026
- Η λειτουργία των εκπαιδευτικών δομών στις Φυλακές Ελεώνα Θήβας
- Δράσεις και Προγράμματα
- Η εκπαίδευση ως μηχανισμός επανένταξης και ανασχηματισμού της ταυτότητας
- Η αύξηση του γυναικείου έγκλειστου πληθυσμού
- Η παρουσία ανήλικων κοριτσιών στις φυλακές και τα εκπαιδευτικά κενά που προκύπτουν
- Το πλαίσιο, οι ιδιαιτερότητες και οι ανάγκες των γυναικών κρατουμένων
- Η ανάγκη διαλειτουργικότητας μεταξύ εκπαιδευτικού, θεραπευτικού, σωφρονιστικού και προνοιακού συστήματος
- Οι προκλήσεις της κοινωνικής επανένταξης μετά την αποφυλάκιση
- Κεντρικά Ζητήματα
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, ο κ. Αρμένης παρουσίασε αναλυτικά τις εκπαιδευτικές δομές που λειτουργούν σήμερα στις Φυλακές Ελεώνα Θήβας, με 110 εκπαιδευόμενες. Συγκεκριμένα, λειτουργεί Δημοτικό Σχολείο με 70 κρατούμενες μαθήτριες και Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ) με 40 εκπαιδευόμενες, ενώ αναμένεται και η έναρξη λειτουργίας Επαγγελματικής Σχολής Κατάρτισης με ειδικότητα στην κηποτεχνία.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις καινοτόμες δράσεις που υλοποιούνται, όπως οι διαδικτυακές ξεναγήσεις σε μουσεία και πόλεις του εξωτερικού, οι θεατρικές και χορευτικές ομάδες, οι συμμετοχές σε διαγωνισμούς και η λειτουργία της φυλακής ως εξεταστικού κέντρου πανελλαδικών εξετάσεων, ώστε να αποφεύγονται οι μεταγωγές κρατουμένων για εξετάσεις.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε επίσης στη διαδικασία «κανονικοποίησης» του εγκλεισμού και στην εσωτερίκευση της φυλακής ως καθημερινής πραγματικότητας από τις κρατούμενες. Μέσα από χαρακτηριστικά παραδείγματα της καθημερινότητας (αναφορές, αιτήσεις για βασικές ανάγκες, αριθμοποίηση των κρατουμένων, έλεγχος και αυστηρή επιβολή κανόνων), αναδείχθηκε ο τρόπος με τον οποίο το σωφρονιστικό περιβάλλον επηρεάζει βαθιά την προσωπική και κοινωνική ταυτότητα των εγκλείστων ακόμη και μετά την αποφυλάκισή τους.
Ο κ. Αρμένης υπογράμμισε ότι η εκπαίδευση μέσα στη φυλακή δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά λειτουργεί ως μηχανισμός ενδυνάμωσης και επαναπροσδιορισμού της ταυτότητας των κρατουμένων. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε, το σχολείο λειτουργεί ως μηχανισμός αναδόμησης της κοινωνικής και προσωπικής ταυτότητας των κρατουμένων, ενισχύοντας την ταυτότητα της “μαθήτριας”, της “σπουδάστριας” και του ενεργού κοινωνικού υποκειμένου έναντι της αποκλειστικής ταύτισης με τον ρόλο της “κρατούμενης”, δημιουργώντας προοπτικές επανένταξης και κοινωνικής αποκατάστασης.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης τέθηκαν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με:
- τη σύνθεση και την ανθρωπογεωγραφία του μαθητικού πληθυσμού,
- τα γλωσσικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι αλλοδαπές κρατούμενες,
- τη δυνατότητα πρόσβασης στην ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση,
- την ανάγκη ίδρυσης Λυκείου στις γυναικείες φυλακές,
- την ψυχοκοινωνική επιβάρυνση των μητέρων κρατουμένων,
- τη συμβίωση ανήλικων κοριτσιών με ενήλικες κρατούμενες και μητέρες με βρέφη,
- την απουσία δημιουργικών δραστηριοτήτων για τις ανήλικες κρατούμενες,
- την έλλειψη εξειδικευμένων δομών ψυχικής υγείας και τη συζήτηση γύρω από την ανάγκη δημιουργίας ψυχιατρικής δομής εντός των γυναικείων φυλακών,
- καθώς και τις δυσκολίες επανένταξης των γυναικών μετά την αποφυλάκιση.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη μαρτυρία των ίδιων των κρατουμένων για τον ρόλο του σχολείου μέσα στη φυλακή. Οι μαθήτριες περιέγραψαν το σχολείο ως τον μοναδικό χώρο όπου αισθάνονται ότι ακούγονται, ότι διατηρούν την αξιοπρέπειά τους και ότι αντιμετωπίζονται ως άνθρωποι και όχι αποκλειστικά ως κρατούμενες.
- Προκλήσεις και Ζητήματα που Αναδείχθηκαν
Κατά τη διάρκεια της συνάντησης αναδείχθηκαν πολυάριθμες προκλήσεις που αφορούν τόσο τη λειτουργία των εκπαιδευτικών δομών όσο και συνολικά το σωφρονιστικό σύστημα.
Αύξηση του γυναικείου έγκλειστου πληθυσμού
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκάλεσε η σημαντική αύξηση του αριθμού των κρατουμένων γυναικών στις Φυλακές Ελεώνα Θήβας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν από τον κ. Αρμένη, ο αριθμός των κρατουμένων έχει πλέον φτάσει τις 572 γυναίκες, όταν τα προηγούμενα χρόνια ο πληθυσμός κυμαινόταν περίπου μεταξύ 300-350 κρατουμένων. Η ραγδαία αυτή αύξηση επιβαρύνει περαιτέρω ήδη ανεπαρκείς υποδομές και προσωπικό, τα οποία, όπως επισημάνθηκε, λειτουργούσαν οριακά ακόμη και με αισθητά μικρότερο αριθμό κρατουμένων.
Παράλληλα, τονίστηκε ότι οι συνθήκες κράτησης παραμένουν ιδιαίτερα δύσκολες, καθώς δεν υπάρχουν ατομικά κελιά αλλά μεγάλοι θάλαμοι διαβίωσης 20-22 ατόμων, γεγονός που δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας, καθημερινής συμβίωσης και ψυχολογικής επιβάρυνσης των κρατουμένων.
Ακατάλληλες συνθήκες κράτησης
Επισημάνθηκε ότι οι χώροι κράτησης παραμένουν ακατάλληλοι, καθώς δεν υπάρχουν ατομικά κελιά αλλά θάλαμοι 20-22 ατόμων, με σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας και καθημερινής διαβίωσης.
Παρουσία ανήλικων κοριτσιών στις φυλακές
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράστηκε για την παρουσία ανήλικων κοριτσιών ηλικίας 15-18 ετών στις Φυλακές Ελεώνα Θήβας. Σύμφωνα με την αναλυτική ενημέρωση του κ. Αρμένη, σήμερα βρίσκονται έγκλειστες τρεις ανήλικες κρατούμενες, ενώ συνολικά καταγράφονται και 36 νεαρές ενήλικες ηλικίας 18-21 ετών. Η παρουσία ανήλικων κοριτσιών στις γυναικείες φυλακές αποτελεί ένα σχετικά πρόσφατο φαινόμενο, το οποίο δημιουργεί νέα και ιδιαίτερα σύνθετα εκπαιδευτικά και ψυχοκοινωνικά ζητήματα.
Όπως επισημάνθηκε, το ισχύον θεσμικό πλαίσιο δεν επιτρέπει την εγγραφή ανήλικων κρατουμένων στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ), λόγω ηλικιακού περιορισμού, με αποτέλεσμα τα κορίτσια αυτά να μένουν ουσιαστικά εκτός οργανωμένης εκπαιδευτικής διαδικασίας. Παράλληλα, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του κ. Αρμένη, διαπιστώνεται μια γενικότερη αδράνεια ως προς τη συμμετοχή τους και σε άλλες δημιουργικές δραστηριότητες, γεγονός που στερεί από τις ανήλικες σημαντικές δυνατότητες προσωπικής ανάπτυξης, κοινωνικοποίησης και ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε επίσης στο γεγονός ότι οι ανήλικες και οι νεαρές γυναίκες που βρίσκονται σε φάση εφηβείας και μετεφηβείας έχουν ιδιαίτερες αναπτυξιακές, ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες, οι οποίες οφείλουν να λαμβάνονται υπόψη και εντός του σωφρονιστικού πλαισίου, ώστε να διασφαλίζεται η ομαλή κοινωνική τους επανένταξη.
Έλλειψη Λυκείου
Αναδείχθηκε η ανάγκη ίδρυσης Λυκείου εντός των γυναικείων φυλακών, καθώς η απουσία του περιορίζει τις δυνατότητες συνέχισης της εκπαίδευσης και συστηματικής προετοιμασίας για πανελλαδικές εξετάσεις.
Περιορισμένη έκταση και αποσπασματικότητα της εκπαίδευσης
Επισημάνθηκε ότι, παρά την ίδρυση νέων εκπαιδευτικών δομών, η παρεχόμενη εκπαίδευση παραμένει περιορισμένη χρονικά και λειτουργικά. Τονίστηκε η ανάγκη διεύρυνσης του ωραρίου λειτουργίας των σχολικών δομών, ενίσχυσης των συνεργασιών με εξωτερικούς φορείς και δημιουργίας ενός περισσότερο ουσιαστικού και συνεχούς εκπαιδευτικού πλαισίου εντός της φυλακής.
Έλλειψη διαλειτουργικότητας
Αναδείχθηκε η ανάγκη ανάπτυξης ενός διαλειτουργικού πλαισίου συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών, θεραπευτικών, σωφρονιστικών και κοινωνικών υπηρεσιών, με στόχο τη συνολική υποστήριξη των κρατουμένων τόσο κατά τη διάρκεια της κράτησης όσο και κατά τη μετασωφρονιστική τους πορεία.
Ελλιπής μετασωφρονιστική μέριμνα
Υπογραμμίστηκε ότι οι κοινωνικές υπηρεσίες θα έπρεπε να συνεχίζουν να στηρίζουν τις κρατούμενες και μετά την αποφυλάκισή τους, ώστε να ενισχύεται ουσιαστικά η κοινωνική επανένταξη και να αποτρέπεται η αναπαραγωγή του φαύλου κύκλου της φυλάκισης.
Έμφυλες ιδιαιτερότητες της κράτησης
Συζητήθηκε ότι οι γυναίκες κρατούνται σε ένα σύστημα σχεδιασμένο κυρίως για άνδρες, γεγονός που δημιουργεί επιπρόσθετες δυσκολίες. Οι γυναίκες συχνά βιώνουν εντονότερο κοινωνικό στιγματισμό, απώλεια οικογενειακών δεσμών και μεγαλύτερη απομόνωση μετά την αποφυλάκιση.
- Συμπεράσματα
Η διαδικτυακή συνάντηση ανέδειξε με σαφήνεια ότι η εκπαίδευση στις φυλακές αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς ενδυνάμωσης, κοινωνικής επανένταξης και διατήρησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας των κρατουμένων. Παρά τις σημαντικές θετικές εξελίξεις που έχουν σημειωθεί στις Φυλακές Ελεώνα Θήβας τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις και θεσμικά κενά που δυσχεραίνουν την ουσιαστική υποστήριξη των γυναικών και ιδιαίτερα των ανήλικων κοριτσιών που βρίσκονται σε καθεστώς εγκλεισμού.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στην ανάγκη διαμόρφωσης ενός περισσότερο ανθρωποκεντρικού και διασυνδεδεμένου σωφρονιστικού συστήματος, στο οποίο η εκπαίδευση, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη και η επανένταξη θα λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι αποσπασματικά.
Η εκδήλωση κατέδειξε επίσης ότι οι εκπαιδευτικές δομές μέσα στις φυλακές δεν λειτουργούν μόνο ως χώροι μάθησης, αλλά ως ασφαλείς χώροι έκφρασης, αξιοπρέπειας και ελπίδας για τις κρατούμενες.
Τέλος, η συζήτηση εστίασε στη σημασία διαμόρφωσης σωφρονιστικών πολιτικών ενημερωμένων και ευαισθητοποιημένων ως προς το φύλο, δηλαδή πολιτικών που λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες κοινωνικές, ψυχολογικές και οικογενειακές ανάγκες των γυναικών κρατουμένων και των ανήλικων κοριτσιών που βρίσκονται σε καθεστώς εγκλεισμού. Παράλληλα, επιβεβαιώθηκε η σημασία πρωτοβουλιών όπως αυτή του Crime & Media Lab και του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος, οι οποίες συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανάδειξη αθέατων κοινωνικών ζητημάτων, στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και στη διαμόρφωση δημόσιου διαλόγου για την εκπαίδευση, τα δικαιώματα και την επανένταξη των έγκλειστων γυναικών και ανηλίκων. Η εκπαίδευση στις φυλακές δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά θεμελιώδες δικαίωμα και αναγκαία προϋπόθεση για μια ουσιαστική και βιώσιμη κοινωνική επανένταξη.
Ελεάνα Τσακίρη, MSc Δικαστική Ψυχολόγος