Cesare Lombroso: Από τον «εκ γενετής εγκληματία» στην σύγχρονη Εγκληματολογία

Δράκου Θεώνη

Εισαγωγή:

Ο Cesare Lombroso, Ιταλός ιατρός, ανθρωπολόγος, πανεπιστημιακός καθηγητής και εγκληματολόγος, θεωρείται από πολλούς μέχρι και σήμερα ο «πατέρας» της Eγκληματολογίας (Lombroso, 1876). Υπήρξε από τους πρώτους επιστήμονες που επιχείρησαν να ερμηνεύσουν την εγκληματική συμπεριφορά μέσω βιολογικών και ανθρωπομετρικών χαρακτηριστικών, μετατοπίζοντας το επιστημονικό ενδιαφέρον από την εγκληματική πράξη στο ίδιο το άτομο που τη διαπράττει.

Η θεωρία για τον «εκ γενετής εγκληματία» άσκησε σημαντική επιρροή στην επιστημονική σκέψη του 19ου αιώνα, προκαλώντας παράλληλα έντονη κριτική και αμφισβήτηση. Παρά τα σοβαρά μεθοδολογικά και ηθικά ζητήματα που αναδείχθηκαν με την πάροδο του χρόνου, η συμβολή του εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και προβληματισμού στη σύγχρονη Εγκληματολογία (Garland, 2002).

 

Η θεωρία του «εκ γενετής εγκληματία»

Ο Cesare Lombroso υποστήριξε ότι ορισμένα άτομα γεννιούνται με έμφυτες εγκληματικές τάσεις και ότι η εγκληματικότητα αντανακλά αρχέγονες τάσεις της ανθρώπινης φύσης (atavismo), δηλαδή μια επιστροφή σε πρωιμότερα στάδια της ανθρώπινης εξέλιξης (Lombroso, 1876).

Η θεωρία του δεν περιοριζόταν απλώς στην ιδέα της έμφυτης εγκληματικής τάσης, αλλά εντασσόταν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, επηρεασμένο από τις θεωρίες του Δαρβίνου. Υποστήριζε ότι ο «εκ γενετής εγκληματίας» αποτελούσε μια μορφή απόκλισης από τον σύγχρονο άνθρωπο, έναν άνθρωπο που δεν είχε πλήρως εξελιχθεί σύμφωνα με τα κοινωνικά πρότυπα του σύγχρονου πολιτισμού. Στο πλαίσιο αυτό, τα σωματικά χαρακτηριστικά δεν θεωρούνταν απλές ιδιαιτερότητες, αλλά ενδείξεις μιας βαθύτερης βιολογικής προδιάθεσης προς την παραβατικότητα. Η εγκληματική συμπεριφορά, κατά τον Lombroso, δεν ήταν αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής, αλλά φυσική συνέπεια αυτής της βιολογικής «υστέρησης» (Lombroso, 1876).

Σύμφωνα με τη θεωρία του, ο «εκ γενετής εγκληματίας» παρουσίαζε συγκεκριμένα σωματικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως ασυμμετρία προσώπου, έντονες γνάθους, χαμηλό μέτωπο ή ανωμαλίες στο κρανίο (Lombroso, 1876).

Η προσέγγιση του βασίστηκε σε παρατηρήσεις κρατουμένων, νεκροτομές και μετρήσεις κρανίων, με στόχο τη συσχέτιση φυσικών χαρακτηριστικών με την εγκληματική συμπεριφορά (Lombroso, 1876). Κατά την άποψη του, τα άτομα αυτά διέφεραν από τον «μέσο άνθρωπο» και παρουσίαζαν χαρακτηριστικά που τα καθιστούσαν περισσότερο επιρρεπή στην παραβατική συμπεριφορά.

Θεωρούσε το έγκλημα βιολογικό φαινόμενο και όχι κοινωνικό ή ηθικό ζήτημα, διαφοροποιούμενος έτσι από τις κλασικές θεωρίες της εποχής του (Ferri, 1917). Αν και η θεωρία του περιλάμβανε και άλλες κατηγορίες εγκληματιών, ο «εκ γενετής εγκληματίας» αποτέλεσε τον πυρήνα και το πιο αμφιλεγόμενο στοιχείο του έργου του.

Επιστημονική κριτική και μεθοδολογικά προβλήματα 

Ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, η θεωρία του άρχισε να δέχεται έντονη επιστημονική κριτική (Garland, 2002). Ένα από τα βασικότερα προβλήματα αφορούσε τη μεθοδολογία του. Τα δείγματα που χρησιμοποιούσε δεν ήταν αντιπροσωπευτικά, ενώ συχνά απουσίαζε η σύγκριση με μη εγκληματικούς πληθυσμούς.

Τα δείγματα στα οποία βασίστηκε προέρχονταν κυρίως από κρατούμενους φυλακών, νεκροτομές καταδικασμένων εγκληματιών και άτομα που βρίσκονταν σε ψυχιατρικά ιδρύματα. Οι ομάδες αυτές δεν μπορούσαν να θεωρηθούν αντιπροσωπευτικές του γενικού πληθυσμού, καθώς αφορούσαν άτομα ήδη στιγματισμένα από το ποινικό ή κοινωνικό σύστημα. Η απουσία σύγκρισης με μη εγκληματικούς πληθυσμούς περιόριζε την αξιοπιστία των συμπερασμάτων του.

Επιπλέον, η ερμηνεία των ανθρωπομετρικών χαρακτηριστικών χαρακτηρίστηκε αυθαίρετη και επιστημονικά ατεκμηρίωτη. Η σύνδεση της εγκληματικότητας με φυσικά γνωρίσματα αγνοούσε πλήρως κοινωνικούς, οικονομικούς και ψυχολογικούς παράγοντες, οδηγώντας σε γενικεύσεις και στερεότυπα (Garland, 2002).

Η προσέγγιση του κατηγορήθηκε επίσης ότι ενίσχυσε κοινωνικές προκαταλήψεις, καθώς συνδέθηκε με ρατσιστικές αντιλήψεις της εποχής. Η αντίληψη ότι η εγκληματικότητα είναι έμφυτη αμφισβητούσε τη σημασία της κοινωνικής ευθύνης, καθώς και τη δυνατότητα πρόληψης ή επανένταξης των δραστών.

Η επίδραση του Lombroso στη σύγχρονη Εγκληματολογία

Παρά τις αδυναμίες της και την έντονη κριτική που δέχθηκε, η θεωρία του έπαιξε σημαντικό ρόλο, καθώς άνοιξε τον δρόμο για τη συστηματική μελέτη του εγκλήματος και έστρεψε το ενδιαφέρον στο άτομο που το διαπράττει. Αποτέλεσε, επίσης, τη βάση για την ανάπτυξη νεότερων σχολών της Εγκληματολογίας. Συγκεκριμένα, οι εκπρόσωποι της Θετικής σχολής της Εγκληματολογίας, ο Enrico Ferri και ο Raffaele Garofalo, επηρεασμένοι από τις θεωρίες του, διεύρυναν το θεωρητικό πλαίσιο, ενσωματώνοντας κοινωνικούς και ψυχολογικούς παράγοντες στην ερμηνεία του εγκλήματος (Ferri, 1917).

Παρότι διαφοροποιήθηκαν από αρκετές από τις απόψεις του, η ανάγκη για επιστημονική ερμηνεία του εγκλήματος παρέμεινε ίδια. Με τον τρόπο αυτό, η Εγκληματολογία άρχισε να διαμορφώνεται ως αυτόνομος επιστημονικός κλάδος.

Για πρώτη φορά, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη μελέτη των χαρακτηριστικών, των κινήτρων και των συνθηκών που επηρεάζουν τη συμπεριφορά του δράστη.

Παρά τις επιστημονικές του αδυναμίες, η συμβολή του Lombroso στην Εγκληματολογία δεν μπορεί να αγνοηθεί (Garland, 2002). Υπήρξε από τους πρώτους που επιχείρησαν να μελετήσουν το έγκλημα παρατηρώντας και αξιοποιώντας στοιχεία από διαφορετικούς επιστημονικούς τομείς, θέτοντας για πρώτη φορά το άτομο που διαπράττει το έγκλημα στο επίκεντρο της ανάλυσης και όχι μόνο την πράξη.

Αν και οι βιολογικές του θεωρίες αμφισβητήθηκαν, η έμφαση στη μελέτη του δράστη επηρέασε σημαντικά την εξέλιξη της Εγκληματολογίας. Η κριτική στις ιδέες του οδήγησε σε πιο σύγχρονες προσεγγίσεις, που εξετάζουν την εγκληματική συμπεριφορά ως αποτέλεσμα πολλών παραγόντων: βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών.

Σύγχρονες προσεγγίσεις και η κληρονομιά του Lombroso

Παρότι οι θεωρίες του έχουν αναθεωρηθεί με την εξέλιξη της επιστήμης, ο προβληματισμός γύρω από τη σύνδεση φυσικών χαρακτηριστικών και εγκληματικής συμπεριφοράς επανεμφανίζεται στη σύγχρονη εποχή μέσω της τεχνητής νοημοσύνης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί έρευνα στην Κίνα (Shanghai Jiao Tong University), όπου αναπτύχθηκε αλγόριθμος με στόχο την πρόβλεψη εγκληματικής συμπεριφοράς βάσει χαρακτηριστικών του προσώπου (Wu, Zhang, & He, 2020). Αυτή η μελέτη, που ανέφερε σχετικά υψηλό ποσοστό «ακρίβειας» στη διάκριση, δέχθηκε έντονη κριτική από την επιστημονική κοινότητα για την πιθανότητα προκατάληψης, τα ηθικά της ζητήματα και την επιστημονική αστάθεια των αποτελεσμάτων. 

Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει σαφείς ομοιότητες με τις θεωρίες του Lombroso, αποδεικνύοντας ότι η αναζήτηση βιολογικών ενδείξεων εγκληματικότητας δεν αποτελεί απλώς ιστορικό φαινόμενο, αλλά διαρκή πρόκληση για τη σύγχρονη Εγκληματολογία.

Συμπέρασμα

Η θεωρία του Cesare Lombroso για τον «εκ γενετής εγκληματία» παραμένει σημαντική στην ιστορία της Εγκληματολογίας. Παρά το ότι σήμερα δεν εφαρμόζεται, η μελέτη του βοήθησε στη διαμόρφωση της Εγκληματολογίας ως επιστημονικού πεδίου. Σήμερα, η σύγχρονη Εγκληματολογία βλέπει το έγκλημα ως πολύπλευρο κοινωνικό φαινόμενο και η μελέτη του Lombroso υπενθυμίζει την αξία της αυστηρής επιστημονικής προσέγγισης.

 

Βιβλιογραφία (APA)

 

• Wu, X., Zhang, X., & He, X. (2020). Automated inference on criminality using face images

• Ferri, E. (1917). Criminal sociology. Little, Brown, and Company.

• Garland, D. (2002). The culture of control. Oxford University Press.

• Lombroso, C. (1876). L’uomo delinquente. Hoepli.

 

 

Δράκου Θεώνη – Απόφοιτη Δημοσιογραφίας & Εγκληματολογίας