Θέατρο και Φυλακή, θέατρο στη Φυλακή: Με στόχο το αύριο, αλλάζοντας το σήμερα
Θεωρώντας δεδομένο ότι η τέχνη εισχωρεί στην ψυχή, το θέατρο, που ετυμολογικά προέρχεται από το θεώμαι (βλέπω, παρατηρώ), περιλαμβάνει τον λόγο και τη δράση σε λεκτικό και σωματικό συνδυασμό. Πρόκειται για ένα οπτικοακουστικό θέαμα που παρουσιάζεται από θίασο, σε συγκεκριμένο χρόνο και σε θεατρική σκηνή. Ή μήπως όχι;
Σύμφωνα με το Άρθρο 36 παρ. 4 του Σωφρονιστικού Κώδικα, με απόφαση του Υπουργού Προστασίας του Πολίτη, ύστερα από εισήγηση του Κ.Ε.Σ.Φ., καθορίζονται οι όροι και η διαδικασία για τη διοργάνωση κοινών εκδηλώσεων παιδαγωγικού, ψυχαγωγικού, αθλητικού ή άλλων παρόμοιου χαρακτήρα από κρατουμένους διαφόρων Σωφρονιστικών Καταστημάτων ή τμημάτων τους ή και για την πραγματοποίηση ετήσιων αθλητικών εκδηλώσεων με φορείς εκτός καταστήματος) και σύμφωνα με το άρθρο 38 παρ. 2, οι κρατούμενοι συμμετέχουν σε ατομικές ή ομαδικές καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, σε Οργάνωση θιάσου, χορωδίας, έκθεσης ζωγραφικής και χειροτεχνημάτων, κινηματογραφικών και άλλων προβολών. Στην πράξη το να δημιουργηθεί θίασος εντός Σωφρονιστικού Καταστήματος είναι πιο εύκολο απ’ ό,τι θεωρείται και αυτό συμβαίνει διότι υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες που το ευνοούν.
Στο άκουσμα ότι θα ανέβει μια θεατρική παράσταση σε μια Φυλακή είναι σαν να ανοίγει μια πόρτα που τα κλειδιά τα κρατάνε οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Αποτελεί δική τους απόφαση για πολλούς λόγους. Αν στην αρχή έρχονται από περιέργεια, θα μείνουν από ενδιαφέρον. Αν το κάνουν για να λάβουν την Βεβαίωση Συμμετοχής, με σκοπό να μειωθεί η ποινή τους στο δικαστήριο, θα ομολογήσουν πως πρόκειται για μια εμπειρία που τους άλλαξε το αρχικό σκεπτικό και τους έκανε να μείνουν για τη μεταμορφωτική επίδραση που είχε μέσα τους αυτή τους η συμμετοχή. Αν έρθουν για να σπάσουν τον φαύλο κύκλο της απραξίας και της παραίτησης, θα διαπιστώσουν πόσο απελευθερώθηκαν από τα αόρατα δεσμά μιας στείρας ψυχολογίας που δεν τους επιτρέπει την πολυτέλεια να έχουν κάτι να περιμένουν. Κάθε άνθρωπος έχει λόγο ύπαρξης που τον κινητοποιεί να ξυπνά κάθε πρωί και να οργανώνει τη ζωή του. Σε ένα περιβάλλον στερητικό της ελευθερίας αυτός ο λόγος εκλείπει. Έρχεται λοιπόν μια θεατρική πρόταση να ρίξει βροχή στο άνυδρο τοπίο και να σπείρει προσμονή και ανάταση ψυχής.
Είναι γνωστό ότι μέσα σε ένα τέτοιο πολυπολιτισμικό περιβάλλον δεν είναι εύκολη η συνύπαρξη. Το περίεργο όμως είναι ότι η συνάντηση αυτών των ανθρώπων σε ένα χώρο έξω από στο κελί τους, που γίνεται με κοινό σκοπό, εξαφανίζει κάθε ιδεοληψία και αντιπαλότητα μεταξύ τους. Με όχημα μια θεατρική παράσταση όσοι έχουν δηλώσει συμμετοχή σε αυτή βγάζουν απ’ έξω τις όποιες διαφορές κουλτούρας, θρησκείας και κοινωνικού ή ηλικιακού υποβάθρου, γίνονται ένα σώμα-μια ψυχή κυριολεκτικά και επανεφευρίσκουν τον εαυτό τους, αρχικά ασυνείδητα. Όπως σε κάθε άνθρωπο έτσι και σε αυτούς τα αποτελέσματα κάποιων προσπαθειών φαίνονται σε βάθος χρόνου. Ξαφνικά, εκεί που δεν το περιμένουν μια συμπεριφορά διαφορετική και μια άλλη διάσταση του τρόπου που βλέπουν την καθημερινότητα και αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις της έχουν τις ρίζες τους και σε ένα θεατρικό έργο στο οποίο κάποτε συμμετείχαν διανύοντας την πιο δύσκολη φάση της ζωής τους, την φυλάκιση.
Στατιστικά, θεατρικές παραστάσεις σε Φυλακή παρουσιάζονται είτε από θεατρικές ομάδες πολιτών είτε από άτομα που κατέχουν το αντικείμενο (σκηνοθέτες) που συνεργάζονται επί χρόνια με βάση συγκεκριμένες τεχνικές με τις ομάδες εγκλείστων. Σε ό,τι με αφορά δεν δηλώνω θεατρολόγος, σκηνοθέτης, σεναριογράφος, θεατρική συγγραφέας, μουσική επιμελήτρια, παραγωγός. Δηλώνω εθελόντρια με όραμα και στόχους που είναι συγκεκριμένοι και εξηγημένοι με σαφήνεια και λεπτομέρεια από την πρώτη συνάντηση. Στόχοι που είναι μετρήσιμοι, άρα συγκρίσιμοι που επιδέχονται διαρκώς αξιολόγηση και διορθωτικές κινήσεις και προσαρμογές και άρα ρεαλιστικοί. Στην πορεία η αυτοδιόρθωση γίνεται από τους ίδιους. Στόχοι που αποδεικνύονται σημαντικοί για τους ενδιαφερόμενους, βασισμένοι στις επιθυμίες και τις ανάγκες τους για κάτι διαφορετικό που συμβαίνει για πρώτη και ίσως μοναδική φορά στη ζωή τους. Κάποιοι διαθέτουν ταλέντα που δεν πρόλαβαν να καλλιεργήσουν ή να ανακαλύψουν εξαιτίας πολλών παραγόντων, όπως αρνητικές εκπαιδευτικές εμπειρίες, προβληματικό οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, θέματα εθισμού κλπ. Τέλος η χρονική δέσμευση απαιτεί στοχοπροσήλωση και συγκέντρωση καθώς και εγρήγορση από την πλευρά τους κάτι που οι ίδιοι εφαρμόζουν στο ακέραιο.
Κάθε εθελοντική μου δράση βασίζεται στα θετικά και αρνητικά των κρατουμένων με σκοπό να μειώσει τα δεύτερα και να ενισχύσει τα πρώτα, δίνοντας ευκαιρίες να επανεξετάσουν την αυτοεικόνα τους. Η μαγεία του στησίματος μιας θεατρικής παράστασης περιλαμβάνει όλα τα παραπάνω.
Η κατάκτηση του επιθυμητού επιπέδου μιας τέτοιας πρωτοβουλίας απαιτεί υπομονή και βουτιά στον βαθύ εαυτό. Πρόκειται για μια μεταμορφωτική εμπειρία σε αργή κίνηση εσωτερικότητας και εσωτερίκευσης που παρέχει κίνητρα και μεγάλες δόσεις ικανοποίησης, βγάζει προς τα έξω έναν άλλο εαυτό αποφασιστικό, πρόθυμο και δεσμευμένο σε σημείο να απορούν και οι ίδιοι για αυτή τη μεταμόρφωση. Αν κάποιος κατέγραφε την εξέλιξη από το αρχικό και το ενδιάμεσο στάδιο στο τελικό όλης αυτής της συλλογικής προσπάθειας, θα έμενε έκπληκτος από το πόσο διαφορετικοί ξεκίνησαν όλοι και πόσο αλλιώτικοι έγιναν μέχρι να πέσει η αυλαία και να εισπράξουν το αναμενόμενο χειροκρότημα, όχι λόγω λύπησης μα λόγω ικανότητας, καθότι εδώ δεν χειροκροτείται το ταλέντο, αλλά η διάθεση να καλωσορίσουν το καινούργιο στη ζωή τους.
Ένας ετερόκλητος θίασος από παράνομους, φυλακόβιους και κακοποιά στοιχεία για τα οποία η κοινωνία διαβάζει στα πρωτοσέλιδα και καταδικάζει με αναθέματα και κατάρες στα δελτία ειδήσεων και στο διαδίκτυο, είναι συνάνθρωποί μας που δεν άκουσαν ποτέ τη λέξη αυτοπραγμάτωση, που η έλλειψη ορίων και πολλών άλλων τους έστειλαν νομοτελειακά πίσω από τα κάγκελα. Ας μιλήσουν τα παραδείγματα που ακολουθούν.
Στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Ναυπλίου, όπου εισήλθα τέλη Σεπτέμβρη 2018 για πρώτη φορά ως εθελόντρια για να διδάξω αγγλικά, η πρότασή μου αρχές Νοέμβρη για θεατρική παράσταση έγινε ομόφωνα αποδεκτή από τους διδασκόμενους. Ο βαθμός δυσκολίας ήταν διπλός. Αφενός ότι δεν θα παιζόταν στα ελληνικά, αλλά στα αγγλικά και αφετέρου η χρονική πίεση (περίπου 40 ημέρες) επειδή η πρεμιέρα θα γινόταν στις 20 Δεκέμβρη 2018. Όλοι αναρωτήθηκαν πώς αυτό θα μπορούσε να είναι εφικτό, τη στιγμή που δεν είχαν ούτε 2 μήνες που διδάσκονταν την ξένη γλώσσα. Είχαμε όμως άτυπα «υπογράψει» το λεγόμενο μαθητικό συμβόλαιο σχετικά με την μεταξύ μας δέσμευση και συνεργασία σε ό,τι βάζαμε στόχο. Εξηγώντας λοιπόν αναλυτικά τον τρόπο που αυτά τα δυο εμπόδια θα αποτελούσαν κίνητρο για επιτάχυνση και περισσότερη πίστη στον εαυτό, 9 μαθητές του τμήματος των αγγλικών (3 σε ρόλο διπλό) όπως και η υπογράφουσα, παίξαμε 14 ρόλους που μπορούσαν πρακτικά να μεταφερθούν από την «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» του Ντίκενς ξαναγραμμένη σε θεατρικούς διαλόγους σε επίπεδο Α1 ενώπιον περιορισμένου κοινού με ατομικές προσκλήσεις. Σκηνοθεσία, σκηνικά, μουσική επιμέλεια και παραγωγή της υπογράφουσας. Ο Διευθυντής, πολύ υποστηρικτικός, αναρωτιόταν αν όλο αυτό τελικά θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί ή αν επρόκειτο για μια ουτοπία προερχόμενη από μια ποιήτρια. Ήμασταν όλοι όμως πολύ αποφασισμένοι να καταφέρουμε το αδύνατο. Οι πατεράδες-ηθοποιοί όταν το ανακοίνωσαν στις οικογένειές τους, εξασφάλισαν τη στήριξή τους. Το μόττο της παράστασης ήταν «Τα θαύματα συμβαίνουν αρκεί να το πιστέψεις» και εκείνοι (ένας πολυισοβίτης, τέσσερις για υποθέσεις ανθρωποκτονίας, ένας για υπόθεση αρχαιοκαπηλίας, ένας για συστηματικές κλοπές και δυο για υποθέσεις ναρκωτικών) το πίστεψαν. Και τα κατάφεραν! Διαβάζουμε από το οπισθόφυλλο της χειροποίητης πρόσκλησης: Θα μπορέσει ο Σκρουτζ την παραμονή των Χριστουγέννων να γίνει καλύτερος και συμπονετικός; Είναι δυνατόν ένα ελάττωμα να ξεριζωθεί και ο άνθρωπος να γίνει ενάρετος, γεμάτος αγάπη για τον πλησίον παραδεχόμενος τα λάθη του; Γίνεται κάποιος να μηδενίσει και να ξαναρχίσει τη ζωή του έστω και αργά; Τελικά η σωτηρία έρχεται στο τέλος; Τελικά η αρχή γίνεται με τη συγχώρεση; Οι απαντήσεις θα δοθούν στην παράσταση. Μέχρι σήμερα η παράσταση αυτή κατέχει πανελλήνιο και πανευρωπαϊκό ρεκόρ ανεβάσματος ξενόγλωσσης θεατρικής παράστασης, δηλαδή σε γλώσσα που δεν είναι η μητρική ή η επίσημη του κράτους. Τα επόμενα Χριστούγεννα σε τηλεφωνική επικοινωνία που είχα με κάποιους από την ομάδα μου είπαν ότι ήταν πολύ διαφορετικά από τα περσινά καθώς δεν είχαν κάτι να περιμένουν.
Χρειαζόταν να περάσουν 7 χρόνια ώστε να ωριμάσει εντός μου η ιδέα της επομένης θεατρικής παράστασης και να εγκριθεί, φυσικά. Αυτή τη φορά σε κείμενα δικά μου, αποκλειστικά γραμμένα για εγκλείστους, οι «Καθρέφτες των καιρών» θα έκαναν πρεμιέρα στις 30 Μαΐου 2025 στο Ε.Σ.Κ.Ο.Ε. Κορίνθου ενώπιον περιορισμένου κοινού με ατομικές προσκλήσεις που ταξίδεψε για να παρακολουθήσει τους Άφιλτρους (το όνομα του θιάσου) και που αποτελούνταν από εκπαιδευτικούς, συγγραφείς, επιχειρηματίες και το κυριότερο τους οικείους τους που έλαβαν ειδική άδεια προσέλευσης για να τους καμαρώσουν. Σε αγαστή συνεργασία με τον Διευθυντή, τον Αρχιφύλακα και τους σωφρονιστικούς υπάλληλους. Παραβρέθηκε ο εγκληματολόγος κ. Γιάννης Πανούσης. Η παράσταση παίχτηκε προς τιμή του, με την ιδιότητα του ως π. Υπουργός Προστασίας Πολίτη και έλκοντας την καταγωγή από τον Ν. Κορίνθου. Στη μοναδική αίθουσα, όπου διεξάγονται τα μαθήματα Ελληνομάθειας, έλαβε χώρα κάτι για το οποίο όλοι δούλεψαν εντατικά για 2 μήνες, χρειάστηκαν 18 πρόβες και κάθε πρόβα διήρκησε δυόμισι ώρες. Κάποιοι προέρχονταν από το Τμήμα Αγγλικών που είχα διδάξει. Άλλοι που ήρθαν χωρίς στόχο έφυγαν αμέσως, επειδή συνειδητοποίησαν γρήγορα πως τίποτα δεν κατακτιέται χωρίς κόπο και αφοσίωση. Δυο που τους αντικατέστησαν δεν ήξεραν να διαβάσουν ελληνικά. Τους βοήθησαν όμως δυο άλλοι που θέλησαν πραγματικά να πετύχει αυτό το εγχείρημα, ο ένας απόφοιτος Πανεπιστημίου που διέθεσε χρόνο στο να αποστηθίσει ένας συγκρατούμενός του τον ρόλο του. Οκτώ φυλακισμένοι προερχόμενοι από διαφορετικά υπόβαθρα αποφορτίζονταν συναισθηματικά και απασχολούνταν δημιουργικά κατά τη διάρκεια των διακοπών του Πάσχα και όλου του Μαΐου. Δεκαεπτά καθρεφτικοί αντίλογοι στη σύγχρονη Βαβέλ και 2 χορικά που λειτούργησαν ως δίπολα, εφαπτόμενες και παράλληλες διηγήσεις για 8 συνομιλούντες, ξεδίπλωσαν μεγάλες αξίες της ζωής (αρετή-κακία) και ξαναέθεσαν επί τάπητος αρχέγονα υπαρξιακά ερωτήματα (ζωή-θάνατος). Μεταξύ πρώτου και δεύτερου μέρους, τα 2 χορικά ενέτειναν την αναζήτηση του νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης. Η αγωνία αν τελικά θα καταφέρουν να σταθούν στο ύψος της περίστασης και το τρακ που τέθηκε υπό έλεγχο την τελευταία στιγμή δικαίωσαν κάθε λεπτό άοκνης επανάληψης. Στην τελική πρόβα είχαν καταληφθεί από τελειομανία… Απαγγέλθηκαν δυο ποιήματα, εκ των οποίων το πρώτο γράφτηκε κατά τη διάρκεια των προβών με τίτλο «Το κακάο του Βλάση» και το δεύτερο «Ο Αριστείδης στην Κόρινθο», από την ποιητική συλλογή μου «Το στίγμα των βάλτων» - Ποιήματα της φυλακής (εκδ. ΑΩ), που βραβεύτηκε το 2025 από το Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη υπό την αιγίδα της Ακαδημίας Αθηνών. Ο λόγος σε συνδυασμό με την μουσική και τον χορό αποτελούν δομικά θεατρικά στοιχεία. Έτσι συνέβη και στην Κόρινθο.
Η επίδραση μιας θεατρικής παράστασης είναι καταλυτική ειδικά όταν ανεβαίνει σε ένα χώρο που θεωρείται άβατο. Είναι κάτι θεμελιώδες αναφορικά με την αλλαγή των σχέσεων μεταξύ των κρατουμένων με προστιθέμενη αξία εκείνη της εκτίμησης και του σεβασμού. Εκτός από την αξιοποίηση του άπλετου και στατικού χρόνου, αναπτύσσονται θετικά συναισθήματα που επισκιάζουν εκείνα της αναξιότητας και της ηττοπάθειας που έχουν ριζώσει λόγω ιδρυματοποίησης και αντιμετωπίζονται δραστικά κάποιες φοβίες. Κόντρα στις προβλέψεις διαψεύδει κάθε συμμετέχων πρωτίστως τον εαυτό του στο τι μπορεί να καταφέρει και δευτερευόντως όσους δεν πίστεψαν ποτέ σε εκείνον. Είναι λυτρωτικό και ανταμείβει αυτόματα.
Η παράσταση αυτή πήρε το πράσινο φως και ανέβηκε στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Τρικάλων στις 18/10/2025. Η δυναμική του χώρου έδωσε διαφορετική ατμόσφαιρα στα πάντα. Επί υπερυψωμένης σκηνής και στο βάθος η βιβλιοθήκη ένωσε γραμμικά 12+1 κρατούμενους που είχαν δηλώσει συμμετοχή και ανυπομονούσαν για την έναρξη των προβών.
Πρόβες που διήρκησαν Αύγουστο, Σεπτέμβρη και Οκτώβρη με εντελώς διαφορετικά σκηνικά, φωτισμό και μικροφωνική εγκατάσταση στάθηκαν ως αφορμή τα μέλη του θιάσου να ξυπνάνε με καλή διάθεση και να φεύγουν με ακόμη καλύτερη. Να σιγοτραγουδούν τα τραγούδια του ρόλου τους και να χαμογελάνε. Η αυτοβελτίωση ήταν σε εξέλιξη. Το ηχόχρωμα τους προοδευτικά δεν ήταν αυτό μιας στείρας ανάγνωσης, αλλά της θεατροποιημένης απόδοσης των κειμένων. Οι αυτοσχεδιασμοί προσέθεσαν προσωπικά στοιχεία. Ενωμένοι σαν μια γροθιά είχαν βγει πλέον από τον λήθαργο και ενεργοποιούνταν. Η υπευθυνότητα και το ομαδικό πνεύμα, κρυμμένες ευαισθησίες που φανερώθηκαν χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια και η αίσθηση ότι ανήκουν σε μια ομάδα με στόχο, ήταν κάποιες από τις παραμέτρους που μέσα από την παράσταση έβαζαν ένα λιθαράκι σε μια περαιτέρω εξερεύνηση και περιέργεια και παρέδιδαν μαθήματα αυτογνωσίας.
Την παράσταση τίμησε με την παρουσία του ο Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης κ. Δημήτρης Παπαστεργίου, στον οποίο και αφιερώθηκε, με την ιδιότητα της καταγωγής του από τα Τρίκαλα (προσωπική επιλογή της γράφουσας), ο Περιφερειάρχης Θεσσαλίας κ. Κουρέτας, που πρώτη φορά εισήλθε στο συγκεκριμένο Σωφρονιστικό Κατάστημα, θεσμικοί παράγοντες του Νομού αλλά και άτομα που ταξίδεψαν από διάφορες περιοχές για να την παρακολουθήσουν. Η Διευθύντρια, ο Αρχιφύλακας και οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι είχαν φροντίσει να λάβουν όλα τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για την άψογη διεξαγωγή της εκδήλωσης. Η αίθουσα λειτούργησε σαν μια όαση όχι μόνο για το κοινό, αλλά και τους συντελεστές της παράστασης. Αρκετοί συνομίλησαν μαζί τους διαπιστώνοντας ότι κάποιοι είναι ξεχασμένοι από τις οικογένειες, δεν έχουν επισκεπτήριο ούτε οικονομική βοήθεια για να εκτίσουν την ποινή τους. Η επαφή με την κοινωνία ήταν καταλυτική καθώς για λίγο όλοι ξέχασαν ότι ήταν κρατούμενοι και πολίτες. Από τις συζητήσεις τους φάνηκε η αναθεώρηση των επιλογών που τους οδήγησαν στις λάθος αποφάσεις.
Κάθε θεατρική παράσταση στοχεύει στην καλλιτεχνική απόλαυση και την πνευματική καλλιέργεια των θεατών. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι κάποιοι από το κοινό συγκινήθηκαν και δάκρυσαν. Απαγγέλθηκαν τα ποιήματα «Καφενείο Ο Ληθαίος» που γράφτηκε από την εθελόντρια κατά τη διάρκεια των προβών του Σεπτεμβρίου και «Οι απέναντι» από την ποιητική συλλογή «Το στίγμα των βάλτων», την οποία ζήτησε να δανειστεί για λίγες ώρες ο Φίλιππος, ένας από τους συμμετέχοντες. Μετά το ενθουσιώδες χειροκρότημα που εισέπραξαν και τα εγκωμιαστικά σχόλια από τους επίσημους, το άτομο αυτό ζήτησε ξαφνικά τον λόγο. Αναφέρθηκε στο ποίημα με τίτλο «Ο Αριστείδης στην Κόρινθο» και στον στίχο «Ξέχασα που βρίσκομαι σήμερα». Η συμμετοχή του στην παράσταση τον είχε κάνει να ξεχάσει για λίγο την μοναξιά και την εγκατάλειψη μέσα στη μουντάδα του κτιρίου. Κοινό και έγκλειστοι χαιρετήθηκαν και φιλήθηκαν και κανείς δεν ήθελε να φύγει από εκεί αλλά…
Το θέατρο αποτελεί μια βαθιά μεταμορφωτική εμπειρία στους κρατούμενους είτε είναι βιωματικό είτε όχι. Κάποιοι από αυτούς δηλώνουν πως στο μέλλον θα ήθελαν να συμμετέχουν σε κάποιον ερασιτεχνικό θίασο ή να κάνουν σχετικά μαθήματα ή να δοκιμάσουν ένα διαφορετικό είδος τέχνης για να ασχοληθούν. Είναι τότε που η ψυχοσυναισθηματική εξέλιξη αναιρεί την αβάσταχτη αίσθηση της ματαιότητας και την εκτοπίζει. Είναι τότε που το παρόν και το μέλλον είναι πιο σημαντικά από το παρελθόν, το οποίο σε μεγάλο βαθμό δεν θα καθορίσει ξανά τη ζωή τους. Είναι που για κάθε «μπράβο» που εισέπραξαν θα ήθελαν πολύ να φανούν αντάξιοι μετά την αποφυλάκιση.
Η Φυλακή δεν είναι χώρος εγκλεισμού αλλά και πολιτισμού. Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι μόνο να μειωθούν οι υποτροπές, αλλά η επανένταξη να προκύψει έχοντας αλλάξει το πρόσημο της κοινωνίας απέναντί τους, με το ποινικό τους μητρώο να είναι διαβατήριο εισόδου και όχι εξόδου από αυτήν.
Η Γκέλη Ντηλιά είναι καθηγήτρια αγγλικών, βραβευμένη ποιήτρια και συγγραφέας και εθελόντρια επιμορφωμένη εκπαιδεύτρια ενηλίκων Σωφρονιστικών Καταστημάτων από το 2018.